Καλάθι αγορώνΕιδήσεις
Ο ΠΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΑΓ. ΠΕΤΡΟΥ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ ΑΜΕΣΑ ΝΑ ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΕΙ
Κατάφυτος εκτείνεται κάτωθεν η φάραγξ μετά των περί αυτήν καλλιεργημένων λόφων, ολίγον δε κατωτέρω υψούται ο αρχαίος πύργος, σκυθρωπός γίγας δεσπόζων των πέριξ, και κατωτέρω εκτείνεται χαρίεις ο αιγιαλός�
Με τα λυρικά αυτά λόγια περιγράφει ο ιστορικός της ʼνδρου Δημήτριος Πασχάλης την τοποθεσία όπου εγείρεται ο Πύργος του Αγίου Πέτρου, το σπουδαιότατο αυτό αρχαίο μνημείο, που βρίσκεται λίγο πιο κάτω από το ομώνυμο χωριό της ʼνδρου και ανεγέρθηκε με βασικό σκοπό την άμυνα των κατοίκων της περιοχής απέναντι στις πειρατικές επιδρομές.
Περιγραφή � Ιστορικά στοιχεία
Σχετικά με το χρόνο κατασκευής του πύργου, καθώς επίσης και με τη χρήση του, υπάρχουν διάφορες απόψεις. Σύμφωνα με τους ιστορικούς Ross, Weil, Bursian και Μηλιαράκη, χτίστηκε την εποχή των Πελασγών και χρησίμευε ως φρούριο για τους κατοίκους των οικισμών που βρίσκονταν μακριά από την οχυρή πόλη (Παλαιόπολη) κατ� άλλους ως φρυκτωρία. Προς αυτή την άποψη συντελεί και η ύπαρξη πύργου στην απέναντι βουνοκορφή, στη θέση Ρέθι � βρέθηκε μόνο η βάση του. Το πιθανότερο είναι ότι έστελναν σήματα στον απέναντι πύργο, ο οποίος λόγω θέσης είχε την καλύτερη θέα. ʼλλες απόψεις παρουσιάζουν ως χρόνο κατασκευής του τον 4ο-5ο π.Χ. αιώνα.
Ο Πύργος του Αγίου Πέτρου έχει σχήμα κυλινδρικό, με τον κύλινδρο να μειώνεται αισθητά στο κάτω ήμισυ του οικοδομήματος. Στηρίζεται σε στρογγυλή βάση, με περιφέρεια εικοσιενός μέτρων, και αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο με το υπόλοιπο σώμα του πύργου, ενώ διακρίνεται τόσο το μεγαλείο του όγκου της όσο και το είδος της τειχοδομίας της.
Η βάση αυτή, που υψώνεται τέσσερα μέτρα από το έδαφος, είναι οικοδομημένη με τεράστιους ογκόλιθους, πολλοί από τους οποίους έχουν μήκος τρία έως και τριάμισι μέτρα και πάχος περίπου ένα μέτρο. Οι λίθοι αυτοί, που προέρχονται από τα ατιζωικά σχιστολιθικά πετρώματα της ʼνδρου, είναι συναρμοσμένοι ο ένας με τον άλλον χωρίς συνδετικό υλικό� έχουν όμως και από τη μία και από την άλλη πλευρά την επιφάνειά τους ομαλή, όχι επειδή κάποιος τεχνίτης τις λάξευσε μ� αυτόν τον τρόπο, αλλά από τη φύση τους. Η από τα πλάγια συναρμογή των λίθων αυτών δεν έχει κάθετη τομή, αλλά, αντίθετα, έχει μεγάλη κλίση και είναι ανώμαλη μα απολύτως τεχνική, με τρόπο ώστε να συμπλέκονται οι λίθοι στις εσοχές και τις εξοχές τους κατά τον πελασγικό οικοδομικό τρόπο. Η εξωτερική επιφάνεια του πύργου είναι ακατέργαστη, έτσι ώστε οι ογκόλιθοι αλλού εξέχουν κι αλλού εισέχουν.
Πάνω σ� αυτή τη βάση υψώνεται το πελώριο κτίριο του Πύργου, οικοδομημένο με μεγάλη τεχνική: η εξωτερική του επιφάνεια είναι ομαλή, με τους λίθους κατεργασμένους έως την ανώτατη ζώνη.
Η πόρτα της εισόδου του πύργου, η οποία βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με αυτό απ� όπου υψώνεται το κύριο σώμα του οικοδομήματος, βλέπει μεσημβρινά, προς την πλαγιά δηλαδή του βουνού από πάνω του. Την ίδια κατεύθυνση έχουν και τρία αλλεπάλληλα ανοίγματα πάνω από την πόρτα. Βορειοανατολικά υπάρχουν κι άλλα ανοίγματα που μοιάζουν με πολεμίστρες ή τοξότιδες. Η πόρτα που αποτελεί την κύρια είσοδο του πύργου είναι τετράγωνη, χαμηλή, ύψους ώς ένα μέτρο και τριάντα εκατοστά. Είναι κατασκευασμένη από τέσσερις ογκόλιθους: οι δύο που αποτελούν τους παραστάτες της πόρτας είναι ισοϋψείς και από τους άλλους δύο, που είναι απλούστατης αρχαϊκής κατασκευής �παρόμοιας με αυτήν της θύρας που έχει ο θησαυρός του Ατρέα στις Μυκήνες�, ο ένας είναι το κατώφλι και ο άλλος το ανώφλι,. Το πλάτος της πόρτας είναι ένα μέτρο. Οι λίθοι όμως που σχηματίζουν το ανώφλι και το κατώφλι της πόρτας είναι μακρύτεροι, προεξέχουν εκατέρωθεν των παραστατών της πόρτας, και είναι συνδεδεμένοι με τους ογκόλιθους του κυλίνδρου της βάσης για μεγαλύτερη στερεότητα.
Από την πόρτα αυτή εισέρχεται κανείς σε κυκλική αίθουσα, διαμέτρου πεντέμισι μέτρων, με θολωτή στέγη� ο θόλος σχηματίζεται από την καμπύλη του γύρω τοίχου, όπως συμβαίνει στα δώματα των αρχαίων λεγόμενων <Ι>θησαυρών. Μάλλον δεν υπήρχαν πλάκες στο μέσον του θόλου, αλλά κάτω από κανονικές συνθήκες ειρήνης άφηναν το θόλο ανοιχτό, από τη μία για να μπαίνει από πάνω το φως της ημέρας κι από την άλλη για λόγο σπουδαιότερο � για να σκαρφαλώνουν, δηλαδή, ευκολότερα στην οροφή, πράγμα δύσκολο από τα ανοίγματα που υπάρχουν πάνω από την πόρτα, τα οποία προφανώς χρησιμοποιούσαν μόνο σε κατάσταση ανάγκης οπότε και έκλειναν με ασφάλεια το μεγάλο κυκλικό άνοιγμα στο μέσον του ορόφου.
Και από τις δύο μεριές της πόρτας και κοντά στο ύψος της βρίσκονται δύο στενόμακρα ανοίγματα, με πυραμιδοειδή αναστόμωση εσωτερικά, τα οποία, όπως και το σχήμα και η θέση τους δείχνει, χρησιμοποιούσαν για την υπεράσπιση της πόρτας αλλά και για να μπαίνουν λιγοστές αχτίδες φωτός στον κάτω όροφο του πύργου. Τα ανοίγματα αυτά μπορούσαν να τα σφραγίζουν εσωτερικά, όπως δείχνουν τα αυλάκια που υπάρχουν δεξιά σε κάθε άνοιγμα.
Είναι αλήθεια ότι τα στενά αυτά λοξοειδή ανοίγματα βρίσκονται πολύ πάνω από το έδαφος, έτσι θα μπορούσε κανείς με την πρώτη ματιά να υποθέσει ότι δεν τα χρησιμοποιούσαν ως πολεμίστρες, αλλά, ως προς αυτό, φαίνεται ότι ακριβώς πάνω από την πόρτα υπήρχε εξώστης που χρησιμοποιούνταν ως προμαχώνας, πάνω στον οποίο ανέβαιναν και μάχονταν οι φρουροί του πύργου, όπως φαίνεται από τις οπές που βρίσκονταν τα δοκάρια που κρατούσαν τον προμαχώνα αυτόν.
Όποιος έμπαινε από την πόρτα του πύργου, επειδή αυτή ήταν χαμηλή, ήταν αναγκασμένος να σκύψει. Μόλις μπαίνει κανείς μέσα στον κυκλικό και θολωτό θάλαμο, εκπλήσσεται, γιατί δεν βλέπει καμία δίοδο προς τους επάνω ορόφους του πύργου� αν δε υποτεθεί ότι ήταν εχθρός, μη γνωρίζοντας την αρχιτεκτονική του οικοδομήματος, μπορούσε να πέσει εύκολα σε παγίδα. Κι αυτό συνέβαινε γιατί, καθώς ήταν αναγκασμένος να σκύψει για να μπει, δε μπορούσε να δει την τετράγωνη οπή που υπήρχε μέσα στον τοίχο του πρώτου ορόφου, πάνω από το ανώφλι της πόρτας, η οποία χωρούσε έναν άνθρωπο όρθιο με τα χέρια σηκωμένα ψηλά. Η οπή αυτή χρησίμευε ως είσοδος στον δεύτερο όροφο. Η δε άνοδος γινόταν είτε με σκοινιά είτε με αναρρίχηση: υπάρχουν εσοχές στα τοιχώματα της στενής αυτής εισόδου.
Είναι ομολογουμένως παράδοξο, και σίγουρα πολύ επικίνδυνο, να είναι αυτή η μοναδική είσοδος στους ορόφους του πύργου� σίγουρα λοιπόν τη χρησιμοποιούσαν μόνο σε περίπτωση κινδύνου, ενώ υπό κανονικές συνθήκες χρησιμοποιούσαν ξύλινη σκάλα. Από το δεύτερο πάτωμα προς την οροφή υπάρχει ελικοειδής κλίμακα � σήμερα σώζονται 25 σκαλιά. Τα σκαλιά αυτά είναι μεμονωμένοι ογκόλιθοι από μαρμαρυγιακό σχιστόλιθο, εντοιχισμένοι στον τοίχο του πύργου, από τον οποίο προεξέχουν ένα μέτρο και δέκα εκατοστά. Το ύψος του δεύτερου ορόφου είναι δύο μέτρα και τριάντα εκατοστά. Μέχρι την κορυφή του πύργου φαίνονται ίχνη έξι ακόμη ορόφων, οι οποίοι υποθέτουμε ότι χωρίζονταν με ξύλινα πατώματα και ως πόρτες είχαν καταπακτές, είχαν επίσης κοινή την ελικοειδή σκάλα. Έτσι υπολογίζεται ότι το αρχικό ύψος του πύργου έφτανε περί τα είκοσι έως και εικοσιτέσσερα μέτρα.
Τον δεύτερο όροφο φωτίζει άνοιγμα ίδιας κατασκευής με την πόρτα της εισόδου. Φαίνεται δε ότι εσωτερικά του πύργου υπήρχε και δεύτερος τοίχος ο οποίος έχει καταρρεύσει.
Πάνω από τη θυρίδα του δεύτερου ορόφου υπάρχει άλλο μικρότερο άνοιγμα και πάνω απ� αυτό άλλο μεγαλύτερο. Δεξιά κι αριστερά υπάρχουν κι άλλα παρόμοια ανοίγματα.
Γύρω-γύρω, εξωτερικά, ο πύργος έχει τέσσερα τετράγωνα αυλάκια, σε όλο το ύψος του, με πλάτος δέκα και βάθος δύο εκατοστά. Τα αυλάκια αυτά χρησιμοποιούνταν, μάλλον, για να στηρίξουν εξωτερικά ξύλινες επάλξεις και άλλα αμυντικά έργα, αν λάβουμε υπόψη μας ότι ο πύργος ήταν φρούριο και οι πολιορκούμενοι δεν ήταν δυνατόν να μένουν άπρακτοι στις επιθέσεις και να αμύνονται μόνο μέσα από τις πολεμίστρες.
Θα πρέπει να αναφέρω εδώ ότι σε πηγή του χωριού ʼγιος Πέτρος υπάρχει αρχαία δεξαμενή, από την οποία ξεκινούσαν υδραγωγοί σωλήνες, τμήματα των οποίων βρέθηκαν και τα οποία τροφοδοτούσαν με νερό τον Πύργο, ενώ κατά μήκος της κοιλάδας προς τη θάλασσα υπάρχουν ερείπια αρχαίων μεταλλείων που προφανώς τα εκμεταλλεύονταν οι κάτοικοι του νησιού.
Φθορά και επιπτώσεις
«Η όψις του πύργου, φέροντος χαρακτήρα έργου μνημειώδους της αρχαιότητος, είνε μεγαλοπρεπής και επιβάλλουσα», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Δημήτριος Πασχάλης. Δυστυχώς όμως, πλησιάζει η ώρα της «τελικής πτώσης» του, αν δεν φροντίσουν για το αντίθετο τόσο οι φιλάρχαιοι όσο και �κυρίως� οι αρμόδιες υπηρεσίες. Ήδη στα Βορειοανατολικά ο άνεμος και οι βροχές κατέφαγαν τους ογκόλιθους, άνοιξαν χάσματα και γκρέμισαν μέρος του εσωτερικού τοιχώματος, ενώ απορίας άξιον είναι το πώς συγκρατείται ακόμη η ανώτερη ζώνη, μετέωρη πάνω σε κάποιους ογκόλιθους.
Ο Αντώνιος Μηλιαράκης από το 1875 αλλά και ο Δημήτριος Πασχάλης το 1925 επεσήμαναν την ανάγκη αναστήλωσης, διατήρησης και φροντίδας που έχει ο Πύργος του Αγίου Πέτρου. Με την πάροδο του χρόνου η ανάγκη αυτή γίνεται όλο και επιτακτικότερη καθώς οι βλάβες επεκτάθηκαν �και επεκτείνονται μέρα με την ημέρα� και σε άλλα σημεία του οικοδομήματος.
Τον Μάιο του 1982 η εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη κάνει μεγάλο αφιέρωμα στον Πύργο του Αγίου Πέτρου και εκπέμπει σήμα κινδύνου προς τους αρμοδίους του Υπουργείου Πολιτισμού. Την εκστρατεία αναλαμβάνουν τότε τα μέλη του Συλλόγου για την Ανάπτυξη της ʼνδρου «Δημήτρης Μπαλής».
Τρία χρόνια μετά, τον Μάρτιο του 1985, με το χαρακτηρισμό «ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΠΕΙΓΟΝ» η τότε Νομάρχης Ελισάβετ Παπαζώη, αποστέλλει έγγραφο προς τον Διευθυντή των Τεχνικών Υπηρεσιών της Νομαρχίας Κυκλάδων:
Προκειμένου να αρχίσει άμεσα η μελέτη για τη διάσωση του Ελληνιστικού Πύργου του Αγίου Πέτρου ʼνδρου, σας παρακαλούμε να κάνετε τις απαραίτητες διαδικασίες για την ανάθεση σε ιδιώτη αρχιτέκτονα της φωτομετρικής αποτύπωσης του Πύργου και της τοπογράφησης του χώρου γύρω από αυτόν. Η δαπάνη θα καλυφθεί από το Ν.Τ. Κυκλάδων.
Με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού, μας ανατέθηκε η συγκεκριμένη ευθύνη της παρακολούθησης της πορείας του έργου.
«Και πού δεν πήγαμε περιφέροντας το δημοσίευμα ως άλλη «παντιέρα»: από Υπουργείο σε Υπουργείο κι από υπηρεσία σε υπηρεσία», γράφει η Ανδριώτικη Γνώμη έναν ακόμη χρόνο αργότερα (Μάρτιος 1986). «Στην τότε Υπουργό Πολιτισμού, Κα Μελίνα Μερκούρη αλλά και στον Γενικό Γραμματέα του ΥΠ.ΠΟ. κ. Μ. Δωρή, στην Κεντρική Αρχαιολογική Υπηρεσία, στην Εφορία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, στη Νομαρχία Κυκλάδων, στο Νομαρχιακό Συμβούλιο, στον επόμενο κατά σειρά Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου Πολιτισμού, Κυκλαδίτη, κ. Κ. Αλαβάνο, στους βουλευτές του νομού και σε άλλους πολλούς. Καταντήσαμε� επαίτες περιφερόμενοι δεξιά κι αριστερά (γιατί έτσι μας αντιμετώπισαν!) για να σώσουμε το μοναδικό μνημείο που βρίσκεται όρθιο στο νησί μας». Το νέο εκτεταμένο αφιέρωμα της εφημερίδας κατακεραυνώνει ακόμα όσους «καθ� ύλην αρμόδιους» στο Υπουργείο Πολιτισμού απέκλεισαν τον Πύργο του Αγίου Πέτρου από τη λίστα των μνημείων και αρχαιολογικών χώρων στο Αιγαίο που έχρηζαν αποκατάστασης, με χρηματοδότηση �μέσω των Μεσογειακών Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων�, ύψους 1 δισ. 860 εκατομμυρίων δραχμών.
Εν συνεχεία συνέβησαν τα εξής τραγελαφικά: Όταν Υπουργός Πολιτισμού ήταν η Κα Ελισάβετ Παπαζώη, η διάσωση του Πύργου του Αγίου Πέτρου εντάχθηκε αρχικά στο σχετικό ευρωπαϊκό πρόγραμμα. Εν τω μεταξύ, το Υπουργείο Πολιτισμού ανέλαβε ο κ. Θεόδωρος Πάγκαλος, ο οποίος, αφού αφαίρεσε τον Πύργο από τη λίστα των έργων του Υπουργείου του, τον παρέδωσε στην περιφέρεια. Εκεί με ποικίλες πολιτικές παρεμβάσεις προτάθηκε προς εκτέλεση το έργο της συντήρησης της Καλλιθέας της Ρόδου αντί του Πύργου του Αγίου Πέτρου. Η αλήθεια είναι ότι για μια φορά ακόμη διαπιστώθηκε πως η ʼνδρος δεν έχει τη δυνατότητα πολιτικής παρέμβασης στα κέντρα των αποφάσεων�
Πέρασαν τόσα και τόσα χρόνια από τότε που γράφτηκαν και έγιναν αυτά, αλλά η αδιαφορία εξακολουθεί να υπάρχει. Στο διάστημα αυτό η φθορά κρίνεται από τους αρχαιολόγους ως ανεπανόρθωτη.
Το παρακάτω κείμενο του Δημητρίου Πασχάλη γραμμένο το 1925, είναι σα να γράφτηκε σήμερα και εκφράζει την αγανάκτηση και την αγωνία μας:
Επικαλούμενοι και ημείς την σύντομον μέριμναν των αμέσως αρμοδίων αρχαιολογικών υπηρεσιών, αίτινες έκτοτε ασυγγνώστως ηδιαφόρησαν, φρονούμεν ότι και τα διάφορα Ανδριακά σωματεία, ιδίως τα εν Αθήναις, επιβάλλεται να παρέμβωσι και διά των ενεργειών αυτών να συντελέσωσι τελεσφόρως υπέρ της σωτηρίας του μόνου εν ʼνδρω αρχαίου μνημείου, όπερ ο πανδαμάτωρ χρόνος άφησεν μέχρι σήμερον όρθιον εν τη νήσω. Είνε το ευγενέστερον και τιμητικώτερον στάδιον δράσεως. Θα ήτο δε αληθινόν όνειδος διά τους σύγχρονους Ανδρίους, εάν το μοναδικόν τούτο της νήσου των μνημείον άφινον επί των ημερών των να καταρρεύσει αναλγήτως.
Εκκλήσεις, επικλήσεις και απαραίτητες ενέργειες
Κάνουμε έκκληση πρωτίστως στην εκκλησία και στον Μητροπολίτη μας και εν συνεχεία στους υπόλοιπους φορείς, πολιτικούς (Νομαρχία, Επαρχείο, Τοπική Αυτοδιοίκηση), πολιτιστικούς (Πολιτιστικοί Σύλλογοι) κ.ά. του νησιού μας. Κάνουμε έκκληση στους επιχειρηματίες που δρουν στο νησί ή κατάγονται απ� αυτό �ή τέλος πάντων καλοπερνούν χαλαρώνοντας στα μέρη μας� να μας βοηθήσουν. Επικαλούμαστε την αγάπη που ο Δήμαρχος Αθηναίων διατυμπανίζει, κάθε φορά στους λόγους του, ότι έχει για την ιδιαίτερη πατρίδα του την ʼνδρο και ζητούμε την υποστήριξή του, όπως επίσης και τη στήριξη των πνευματικών μας ανθρώπων κυκλαδίτικης καταγωγής.
Πρέπει να κάνουμε επιτέλους κάτι: προτείνω να οργανώσουμε μία Συνέντευξη Τύπου για τη διάσωση του Πύργου του Αγίου Πέτρου υπό την αιγίδα του Δήμου Αθηναίων και των πολιτιστικών συλλόγων που έχουν έδρα την Αθήνα. Να κινητοποιηθούμε ως προς τη συλλογή υπογραφών. Να ενημερώσουμε όλους τους καλοκαιρινούς επισκέπτες του νησιού μας και να ζητήσουμε τη συμπαράστασή τους.
Τις νύχτες του καλοκαιριού θα πρέπει να φροντίσουμε για το φωτισμό του μοναδικού αυτού αρχαιολογικού μνημείου. Κι έτσι φωτισμένος, ο Πύργος θα δείχνει σε όλο της το μεγαλείο την εγκληματική αδιαφορία όλων όσων απολαμβάνουν τις ομορφιές του νησιού μας.
Κι αν, τελικά, φωνάζουμε «εις ώτα μη ακουόντων» �ή αλλιώς, χτυπάμε στου κουφού την πόρτα�, θα πρέπει να πάρουμε άλλα δραστικότερα μέτρα� όπως, για παράδειγμα, να κλείσουμε κάποια στιγμή το λιμάνι του Γαυρίου. Γιατί, όπως έχουν τα πράγματα στη χώρα μας σήμερα, μόνο αν γίνουμε «τηλεοπτικό παράθυρο» μπορεί να έχουμε κάποιο θετικό αποτέλεσμα.
Λένε ότι η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία. Και οι δικές μας ελπίδες για τη διάσωση του μοναδικού αυτού αρχαιολογικού μνημείου της ʼνδρου δεν πρόκειται να πεθάνουν ποτέ.
Βιβλιογραφία:
1. Δημητρίου Π. Πασχάλη, Ιστορία της Νήσου ʼνδρου, Τυπωθήτω � Γ. Δαρδανός, 2η ανατύπωση 2004.
2. Εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη, έτος ε΄, αρ. φ. 26, Μάιος 1982, σσ. 3, 6 � Προσωπικό αρχείο Γιώργου Δαρδανού.
3. Εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη, έτος η΄, αρ. φ. 51, Μάρτης-Απρίλης 1985, σελ. 7 � Προσωπικό αρχείο Γιώργου Δαρδανού.
4. Εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη, έτος θ΄, αρ. φ. 59-60, Γενάρης-Φλεβάρης 1986, σσ. 1, 4-5 � Προσωπικό αρχείο Γιώργου Δαρδανού
5. Εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη, έτος θ΄, αρ. φ. 61-62, Μάρτης-Απρίλης 1986, σ. 3 � Προσωπικό αρχείο Γιώργου Δαρδανού.
Κατάφυτος εκτείνεται κάτωθεν η φάραγξ μετά των περί αυτήν καλλιεργημένων λόφων, ολίγον δε κατωτέρω υψούται ο αρχαίος πύργος, σκυθρωπός γίγας δεσπόζων των πέριξ, και κατωτέρω εκτείνεται χαρίεις ο αιγιαλός�
Με τα λυρικά αυτά λόγια περιγράφει ο ιστορικός της ʼνδρου Δημήτριος Πασχάλης την τοποθεσία όπου εγείρεται ο Πύργος του Αγίου Πέτρου, το σπουδαιότατο αυτό αρχαίο μνημείο, που βρίσκεται λίγο πιο κάτω από το ομώνυμο χωριό της ʼνδρου και ανεγέρθηκε με βασικό σκοπό την άμυνα των κατοίκων της περιοχής απέναντι στις πειρατικές επιδρομές.
Περιγραφή � Ιστορικά στοιχεία
Σχετικά με το χρόνο κατασκευής του πύργου, καθώς επίσης και με τη χρήση του, υπάρχουν διάφορες απόψεις. Σύμφωνα με τους ιστορικούς Ross, Weil, Bursian και Μηλιαράκη, χτίστηκε την εποχή των Πελασγών και χρησίμευε ως φρούριο για τους κατοίκους των οικισμών που βρίσκονταν μακριά από την οχυρή πόλη (Παλαιόπολη) κατ� άλλους ως φρυκτωρία. Προς αυτή την άποψη συντελεί και η ύπαρξη πύργου στην απέναντι βουνοκορφή, στη θέση Ρέθι � βρέθηκε μόνο η βάση του. Το πιθανότερο είναι ότι έστελναν σήματα στον απέναντι πύργο, ο οποίος λόγω θέσης είχε την καλύτερη θέα. ʼλλες απόψεις παρουσιάζουν ως χρόνο κατασκευής του τον 4ο-5ο π.Χ. αιώνα.
Ο Πύργος του Αγίου Πέτρου έχει σχήμα κυλινδρικό, με τον κύλινδρο να μειώνεται αισθητά στο κάτω ήμισυ του οικοδομήματος. Στηρίζεται σε στρογγυλή βάση, με περιφέρεια εικοσιενός μέτρων, και αποτελεί ένα ενιαίο σύνολο με το υπόλοιπο σώμα του πύργου, ενώ διακρίνεται τόσο το μεγαλείο του όγκου της όσο και το είδος της τειχοδομίας της.
Η βάση αυτή, που υψώνεται τέσσερα μέτρα από το έδαφος, είναι οικοδομημένη με τεράστιους ογκόλιθους, πολλοί από τους οποίους έχουν μήκος τρία έως και τριάμισι μέτρα και πάχος περίπου ένα μέτρο. Οι λίθοι αυτοί, που προέρχονται από τα ατιζωικά σχιστολιθικά πετρώματα της ʼνδρου, είναι συναρμοσμένοι ο ένας με τον άλλον χωρίς συνδετικό υλικό� έχουν όμως και από τη μία και από την άλλη πλευρά την επιφάνειά τους ομαλή, όχι επειδή κάποιος τεχνίτης τις λάξευσε μ� αυτόν τον τρόπο, αλλά από τη φύση τους. Η από τα πλάγια συναρμογή των λίθων αυτών δεν έχει κάθετη τομή, αλλά, αντίθετα, έχει μεγάλη κλίση και είναι ανώμαλη μα απολύτως τεχνική, με τρόπο ώστε να συμπλέκονται οι λίθοι στις εσοχές και τις εξοχές τους κατά τον πελασγικό οικοδομικό τρόπο. Η εξωτερική επιφάνεια του πύργου είναι ακατέργαστη, έτσι ώστε οι ογκόλιθοι αλλού εξέχουν κι αλλού εισέχουν.
Πάνω σ� αυτή τη βάση υψώνεται το πελώριο κτίριο του Πύργου, οικοδομημένο με μεγάλη τεχνική: η εξωτερική του επιφάνεια είναι ομαλή, με τους λίθους κατεργασμένους έως την ανώτατη ζώνη.
Η πόρτα της εισόδου του πύργου, η οποία βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με αυτό απ� όπου υψώνεται το κύριο σώμα του οικοδομήματος, βλέπει μεσημβρινά, προς την πλαγιά δηλαδή του βουνού από πάνω του. Την ίδια κατεύθυνση έχουν και τρία αλλεπάλληλα ανοίγματα πάνω από την πόρτα. Βορειοανατολικά υπάρχουν κι άλλα ανοίγματα που μοιάζουν με πολεμίστρες ή τοξότιδες. Η πόρτα που αποτελεί την κύρια είσοδο του πύργου είναι τετράγωνη, χαμηλή, ύψους ώς ένα μέτρο και τριάντα εκατοστά. Είναι κατασκευασμένη από τέσσερις ογκόλιθους: οι δύο που αποτελούν τους παραστάτες της πόρτας είναι ισοϋψείς και από τους άλλους δύο, που είναι απλούστατης αρχαϊκής κατασκευής �παρόμοιας με αυτήν της θύρας που έχει ο θησαυρός του Ατρέα στις Μυκήνες�, ο ένας είναι το κατώφλι και ο άλλος το ανώφλι,. Το πλάτος της πόρτας είναι ένα μέτρο. Οι λίθοι όμως που σχηματίζουν το ανώφλι και το κατώφλι της πόρτας είναι μακρύτεροι, προεξέχουν εκατέρωθεν των παραστατών της πόρτας, και είναι συνδεδεμένοι με τους ογκόλιθους του κυλίνδρου της βάσης για μεγαλύτερη στερεότητα.
Από την πόρτα αυτή εισέρχεται κανείς σε κυκλική αίθουσα, διαμέτρου πεντέμισι μέτρων, με θολωτή στέγη� ο θόλος σχηματίζεται από την καμπύλη του γύρω τοίχου, όπως συμβαίνει στα δώματα των αρχαίων λεγόμενων <Ι>θησαυρών. Μάλλον δεν υπήρχαν πλάκες στο μέσον του θόλου, αλλά κάτω από κανονικές συνθήκες ειρήνης άφηναν το θόλο ανοιχτό, από τη μία για να μπαίνει από πάνω το φως της ημέρας κι από την άλλη για λόγο σπουδαιότερο � για να σκαρφαλώνουν, δηλαδή, ευκολότερα στην οροφή, πράγμα δύσκολο από τα ανοίγματα που υπάρχουν πάνω από την πόρτα, τα οποία προφανώς χρησιμοποιούσαν μόνο σε κατάσταση ανάγκης οπότε και έκλειναν με ασφάλεια το μεγάλο κυκλικό άνοιγμα στο μέσον του ορόφου.
Και από τις δύο μεριές της πόρτας και κοντά στο ύψος της βρίσκονται δύο στενόμακρα ανοίγματα, με πυραμιδοειδή αναστόμωση εσωτερικά, τα οποία, όπως και το σχήμα και η θέση τους δείχνει, χρησιμοποιούσαν για την υπεράσπιση της πόρτας αλλά και για να μπαίνουν λιγοστές αχτίδες φωτός στον κάτω όροφο του πύργου. Τα ανοίγματα αυτά μπορούσαν να τα σφραγίζουν εσωτερικά, όπως δείχνουν τα αυλάκια που υπάρχουν δεξιά σε κάθε άνοιγμα.
Είναι αλήθεια ότι τα στενά αυτά λοξοειδή ανοίγματα βρίσκονται πολύ πάνω από το έδαφος, έτσι θα μπορούσε κανείς με την πρώτη ματιά να υποθέσει ότι δεν τα χρησιμοποιούσαν ως πολεμίστρες, αλλά, ως προς αυτό, φαίνεται ότι ακριβώς πάνω από την πόρτα υπήρχε εξώστης που χρησιμοποιούνταν ως προμαχώνας, πάνω στον οποίο ανέβαιναν και μάχονταν οι φρουροί του πύργου, όπως φαίνεται από τις οπές που βρίσκονταν τα δοκάρια που κρατούσαν τον προμαχώνα αυτόν.
Όποιος έμπαινε από την πόρτα του πύργου, επειδή αυτή ήταν χαμηλή, ήταν αναγκασμένος να σκύψει. Μόλις μπαίνει κανείς μέσα στον κυκλικό και θολωτό θάλαμο, εκπλήσσεται, γιατί δεν βλέπει καμία δίοδο προς τους επάνω ορόφους του πύργου� αν δε υποτεθεί ότι ήταν εχθρός, μη γνωρίζοντας την αρχιτεκτονική του οικοδομήματος, μπορούσε να πέσει εύκολα σε παγίδα. Κι αυτό συνέβαινε γιατί, καθώς ήταν αναγκασμένος να σκύψει για να μπει, δε μπορούσε να δει την τετράγωνη οπή που υπήρχε μέσα στον τοίχο του πρώτου ορόφου, πάνω από το ανώφλι της πόρτας, η οποία χωρούσε έναν άνθρωπο όρθιο με τα χέρια σηκωμένα ψηλά. Η οπή αυτή χρησίμευε ως είσοδος στον δεύτερο όροφο. Η δε άνοδος γινόταν είτε με σκοινιά είτε με αναρρίχηση: υπάρχουν εσοχές στα τοιχώματα της στενής αυτής εισόδου.
Είναι ομολογουμένως παράδοξο, και σίγουρα πολύ επικίνδυνο, να είναι αυτή η μοναδική είσοδος στους ορόφους του πύργου� σίγουρα λοιπόν τη χρησιμοποιούσαν μόνο σε περίπτωση κινδύνου, ενώ υπό κανονικές συνθήκες χρησιμοποιούσαν ξύλινη σκάλα. Από το δεύτερο πάτωμα προς την οροφή υπάρχει ελικοειδής κλίμακα � σήμερα σώζονται 25 σκαλιά. Τα σκαλιά αυτά είναι μεμονωμένοι ογκόλιθοι από μαρμαρυγιακό σχιστόλιθο, εντοιχισμένοι στον τοίχο του πύργου, από τον οποίο προεξέχουν ένα μέτρο και δέκα εκατοστά. Το ύψος του δεύτερου ορόφου είναι δύο μέτρα και τριάντα εκατοστά. Μέχρι την κορυφή του πύργου φαίνονται ίχνη έξι ακόμη ορόφων, οι οποίοι υποθέτουμε ότι χωρίζονταν με ξύλινα πατώματα και ως πόρτες είχαν καταπακτές, είχαν επίσης κοινή την ελικοειδή σκάλα. Έτσι υπολογίζεται ότι το αρχικό ύψος του πύργου έφτανε περί τα είκοσι έως και εικοσιτέσσερα μέτρα.
Τον δεύτερο όροφο φωτίζει άνοιγμα ίδιας κατασκευής με την πόρτα της εισόδου. Φαίνεται δε ότι εσωτερικά του πύργου υπήρχε και δεύτερος τοίχος ο οποίος έχει καταρρεύσει.
Πάνω από τη θυρίδα του δεύτερου ορόφου υπάρχει άλλο μικρότερο άνοιγμα και πάνω απ� αυτό άλλο μεγαλύτερο. Δεξιά κι αριστερά υπάρχουν κι άλλα παρόμοια ανοίγματα.
Γύρω-γύρω, εξωτερικά, ο πύργος έχει τέσσερα τετράγωνα αυλάκια, σε όλο το ύψος του, με πλάτος δέκα και βάθος δύο εκατοστά. Τα αυλάκια αυτά χρησιμοποιούνταν, μάλλον, για να στηρίξουν εξωτερικά ξύλινες επάλξεις και άλλα αμυντικά έργα, αν λάβουμε υπόψη μας ότι ο πύργος ήταν φρούριο και οι πολιορκούμενοι δεν ήταν δυνατόν να μένουν άπρακτοι στις επιθέσεις και να αμύνονται μόνο μέσα από τις πολεμίστρες.
Θα πρέπει να αναφέρω εδώ ότι σε πηγή του χωριού ʼγιος Πέτρος υπάρχει αρχαία δεξαμενή, από την οποία ξεκινούσαν υδραγωγοί σωλήνες, τμήματα των οποίων βρέθηκαν και τα οποία τροφοδοτούσαν με νερό τον Πύργο, ενώ κατά μήκος της κοιλάδας προς τη θάλασσα υπάρχουν ερείπια αρχαίων μεταλλείων που προφανώς τα εκμεταλλεύονταν οι κάτοικοι του νησιού.
Φθορά και επιπτώσεις
«Η όψις του πύργου, φέροντος χαρακτήρα έργου μνημειώδους της αρχαιότητος, είνε μεγαλοπρεπής και επιβάλλουσα», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Δημήτριος Πασχάλης. Δυστυχώς όμως, πλησιάζει η ώρα της «τελικής πτώσης» του, αν δεν φροντίσουν για το αντίθετο τόσο οι φιλάρχαιοι όσο και �κυρίως� οι αρμόδιες υπηρεσίες. Ήδη στα Βορειοανατολικά ο άνεμος και οι βροχές κατέφαγαν τους ογκόλιθους, άνοιξαν χάσματα και γκρέμισαν μέρος του εσωτερικού τοιχώματος, ενώ απορίας άξιον είναι το πώς συγκρατείται ακόμη η ανώτερη ζώνη, μετέωρη πάνω σε κάποιους ογκόλιθους.
Ο Αντώνιος Μηλιαράκης από το 1875 αλλά και ο Δημήτριος Πασχάλης το 1925 επεσήμαναν την ανάγκη αναστήλωσης, διατήρησης και φροντίδας που έχει ο Πύργος του Αγίου Πέτρου. Με την πάροδο του χρόνου η ανάγκη αυτή γίνεται όλο και επιτακτικότερη καθώς οι βλάβες επεκτάθηκαν �και επεκτείνονται μέρα με την ημέρα� και σε άλλα σημεία του οικοδομήματος.
Τον Μάιο του 1982 η εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη κάνει μεγάλο αφιέρωμα στον Πύργο του Αγίου Πέτρου και εκπέμπει σήμα κινδύνου προς τους αρμοδίους του Υπουργείου Πολιτισμού. Την εκστρατεία αναλαμβάνουν τότε τα μέλη του Συλλόγου για την Ανάπτυξη της ʼνδρου «Δημήτρης Μπαλής».
Τρία χρόνια μετά, τον Μάρτιο του 1985, με το χαρακτηρισμό «ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ ΕΠΕΙΓΟΝ» η τότε Νομάρχης Ελισάβετ Παπαζώη, αποστέλλει έγγραφο προς τον Διευθυντή των Τεχνικών Υπηρεσιών της Νομαρχίας Κυκλάδων:
Προκειμένου να αρχίσει άμεσα η μελέτη για τη διάσωση του Ελληνιστικού Πύργου του Αγίου Πέτρου ʼνδρου, σας παρακαλούμε να κάνετε τις απαραίτητες διαδικασίες για την ανάθεση σε ιδιώτη αρχιτέκτονα της φωτομετρικής αποτύπωσης του Πύργου και της τοπογράφησης του χώρου γύρω από αυτόν. Η δαπάνη θα καλυφθεί από το Ν.Τ. Κυκλάδων.
Με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού, μας ανατέθηκε η συγκεκριμένη ευθύνη της παρακολούθησης της πορείας του έργου.
«Και πού δεν πήγαμε περιφέροντας το δημοσίευμα ως άλλη «παντιέρα»: από Υπουργείο σε Υπουργείο κι από υπηρεσία σε υπηρεσία», γράφει η Ανδριώτικη Γνώμη έναν ακόμη χρόνο αργότερα (Μάρτιος 1986). «Στην τότε Υπουργό Πολιτισμού, Κα Μελίνα Μερκούρη αλλά και στον Γενικό Γραμματέα του ΥΠ.ΠΟ. κ. Μ. Δωρή, στην Κεντρική Αρχαιολογική Υπηρεσία, στην Εφορία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, στη Νομαρχία Κυκλάδων, στο Νομαρχιακό Συμβούλιο, στον επόμενο κατά σειρά Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου Πολιτισμού, Κυκλαδίτη, κ. Κ. Αλαβάνο, στους βουλευτές του νομού και σε άλλους πολλούς. Καταντήσαμε� επαίτες περιφερόμενοι δεξιά κι αριστερά (γιατί έτσι μας αντιμετώπισαν!) για να σώσουμε το μοναδικό μνημείο που βρίσκεται όρθιο στο νησί μας». Το νέο εκτεταμένο αφιέρωμα της εφημερίδας κατακεραυνώνει ακόμα όσους «καθ� ύλην αρμόδιους» στο Υπουργείο Πολιτισμού απέκλεισαν τον Πύργο του Αγίου Πέτρου από τη λίστα των μνημείων και αρχαιολογικών χώρων στο Αιγαίο που έχρηζαν αποκατάστασης, με χρηματοδότηση �μέσω των Μεσογειακών Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων�, ύψους 1 δισ. 860 εκατομμυρίων δραχμών.
Εν συνεχεία συνέβησαν τα εξής τραγελαφικά: Όταν Υπουργός Πολιτισμού ήταν η Κα Ελισάβετ Παπαζώη, η διάσωση του Πύργου του Αγίου Πέτρου εντάχθηκε αρχικά στο σχετικό ευρωπαϊκό πρόγραμμα. Εν τω μεταξύ, το Υπουργείο Πολιτισμού ανέλαβε ο κ. Θεόδωρος Πάγκαλος, ο οποίος, αφού αφαίρεσε τον Πύργο από τη λίστα των έργων του Υπουργείου του, τον παρέδωσε στην περιφέρεια. Εκεί με ποικίλες πολιτικές παρεμβάσεις προτάθηκε προς εκτέλεση το έργο της συντήρησης της Καλλιθέας της Ρόδου αντί του Πύργου του Αγίου Πέτρου. Η αλήθεια είναι ότι για μια φορά ακόμη διαπιστώθηκε πως η ʼνδρος δεν έχει τη δυνατότητα πολιτικής παρέμβασης στα κέντρα των αποφάσεων�
Πέρασαν τόσα και τόσα χρόνια από τότε που γράφτηκαν και έγιναν αυτά, αλλά η αδιαφορία εξακολουθεί να υπάρχει. Στο διάστημα αυτό η φθορά κρίνεται από τους αρχαιολόγους ως ανεπανόρθωτη.
Το παρακάτω κείμενο του Δημητρίου Πασχάλη γραμμένο το 1925, είναι σα να γράφτηκε σήμερα και εκφράζει την αγανάκτηση και την αγωνία μας:
Επικαλούμενοι και ημείς την σύντομον μέριμναν των αμέσως αρμοδίων αρχαιολογικών υπηρεσιών, αίτινες έκτοτε ασυγγνώστως ηδιαφόρησαν, φρονούμεν ότι και τα διάφορα Ανδριακά σωματεία, ιδίως τα εν Αθήναις, επιβάλλεται να παρέμβωσι και διά των ενεργειών αυτών να συντελέσωσι τελεσφόρως υπέρ της σωτηρίας του μόνου εν ʼνδρω αρχαίου μνημείου, όπερ ο πανδαμάτωρ χρόνος άφησεν μέχρι σήμερον όρθιον εν τη νήσω. Είνε το ευγενέστερον και τιμητικώτερον στάδιον δράσεως. Θα ήτο δε αληθινόν όνειδος διά τους σύγχρονους Ανδρίους, εάν το μοναδικόν τούτο της νήσου των μνημείον άφινον επί των ημερών των να καταρρεύσει αναλγήτως.
Εκκλήσεις, επικλήσεις και απαραίτητες ενέργειες
Κάνουμε έκκληση πρωτίστως στην εκκλησία και στον Μητροπολίτη μας και εν συνεχεία στους υπόλοιπους φορείς, πολιτικούς (Νομαρχία, Επαρχείο, Τοπική Αυτοδιοίκηση), πολιτιστικούς (Πολιτιστικοί Σύλλογοι) κ.ά. του νησιού μας. Κάνουμε έκκληση στους επιχειρηματίες που δρουν στο νησί ή κατάγονται απ� αυτό �ή τέλος πάντων καλοπερνούν χαλαρώνοντας στα μέρη μας� να μας βοηθήσουν. Επικαλούμαστε την αγάπη που ο Δήμαρχος Αθηναίων διατυμπανίζει, κάθε φορά στους λόγους του, ότι έχει για την ιδιαίτερη πατρίδα του την ʼνδρο και ζητούμε την υποστήριξή του, όπως επίσης και τη στήριξη των πνευματικών μας ανθρώπων κυκλαδίτικης καταγωγής.
Πρέπει να κάνουμε επιτέλους κάτι: προτείνω να οργανώσουμε μία Συνέντευξη Τύπου για τη διάσωση του Πύργου του Αγίου Πέτρου υπό την αιγίδα του Δήμου Αθηναίων και των πολιτιστικών συλλόγων που έχουν έδρα την Αθήνα. Να κινητοποιηθούμε ως προς τη συλλογή υπογραφών. Να ενημερώσουμε όλους τους καλοκαιρινούς επισκέπτες του νησιού μας και να ζητήσουμε τη συμπαράστασή τους.
Τις νύχτες του καλοκαιριού θα πρέπει να φροντίσουμε για το φωτισμό του μοναδικού αυτού αρχαιολογικού μνημείου. Κι έτσι φωτισμένος, ο Πύργος θα δείχνει σε όλο της το μεγαλείο την εγκληματική αδιαφορία όλων όσων απολαμβάνουν τις ομορφιές του νησιού μας.
Κι αν, τελικά, φωνάζουμε «εις ώτα μη ακουόντων» �ή αλλιώς, χτυπάμε στου κουφού την πόρτα�, θα πρέπει να πάρουμε άλλα δραστικότερα μέτρα� όπως, για παράδειγμα, να κλείσουμε κάποια στιγμή το λιμάνι του Γαυρίου. Γιατί, όπως έχουν τα πράγματα στη χώρα μας σήμερα, μόνο αν γίνουμε «τηλεοπτικό παράθυρο» μπορεί να έχουμε κάποιο θετικό αποτέλεσμα.
Λένε ότι η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία. Και οι δικές μας ελπίδες για τη διάσωση του μοναδικού αυτού αρχαιολογικού μνημείου της ʼνδρου δεν πρόκειται να πεθάνουν ποτέ.
Βιβλιογραφία:
1. Δημητρίου Π. Πασχάλη, Ιστορία της Νήσου ʼνδρου, Τυπωθήτω � Γ. Δαρδανός, 2η ανατύπωση 2004.
2. Εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη, έτος ε΄, αρ. φ. 26, Μάιος 1982, σσ. 3, 6 � Προσωπικό αρχείο Γιώργου Δαρδανού.
3. Εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη, έτος η΄, αρ. φ. 51, Μάρτης-Απρίλης 1985, σελ. 7 � Προσωπικό αρχείο Γιώργου Δαρδανού.
4. Εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη, έτος θ΄, αρ. φ. 59-60, Γενάρης-Φλεβάρης 1986, σσ. 1, 4-5 � Προσωπικό αρχείο Γιώργου Δαρδανού
5. Εφημερίδα Ανδριώτικη Γνώμη, έτος θ΄, αρ. φ. 61-62, Μάρτης-Απρίλης 1986, σ. 3 � Προσωπικό αρχείο Γιώργου Δαρδανού.
